މާލޭގެ އުޑުމަތި ވަނީ ބޯވިލާތަކުން ބައްދާލާފައެވެ. ބޯކޮށް ވާރޭ ވެހެމުންދާއިރު، ކޮޓަރީގެ ކުޑަދޮރުގައި ޖެހޭ ފެންތިކިތަކުގެ އަޑު އިވެނީ މިއުޒިކެއް ފަދައިންނެވެ. މަރިޔަމް އިނީ އޭނާގެ ކޮޓަރީގެ މެދުގައި ހުރި ލަކުޑި ފޮއްޓެއްގެ ކައިރީގައެވެ. މިއީ އޭނާގެ ކާފަ، އަޙްމަދުފުޅު ނިޔާވުމުން، އާއިލީ ގެއިން އޭނާއަށް ލިބުނު ހަމައެކަނި ތަރިކައެވެ.

ކާފައަކީ މުޅި އުމުރު ކަނޑުމަތީގައި ހޭދަކުރި މީހެކެވެ. ބޯޓުފަހަރުގައި ދުނިޔޭގެ އެކި ކަންކޮޅުތަކަށް ދަތުރުކޮށް، އެތައް ތަޖުރިބާއެއް ހޯދާފައިވާ ހިތްތިރި އިންސާނެކެވެ. މަރިޔަމް މަޑުމަޑުން ފޮށި ހުޅުވާލިއެވެ. އޭގެ ތެރެއިން ދުވީ ދުވަސްވީ ކަރުދާހާއި، ކަަރުބޮލަކާއި، ކަނޑުގެ ލޮނުގަނޑުގެ ވަހެވެ. ފޮށީގެ އެންމެ އަޑީގައި އޮތީ ފޮތިގަނޑަކަށް ލައި އޮޅާފައިވާ ކުޑަ ފޮޓޯ އަލްބަމެކެވެ.

އެ އަލްބަމް ނަގައި، އޭގެ ގަނޑުތައް އުކަމުން ދަނިކޮށް، މަރިޔަމްގެ ކަޅި ހުއްޓުނީ އެންމެ ފޮޓޯއަކަށެވެ. އެއީ ކަޅާއި ހުދުގެ ފޮޓޯއެކެވެ. ފޮޓޯއިން ފެންނަނީ ރަށެއްގެ ގޮނޑުދޮށުގައި ހުރި ޒުވާން އަންހެން ކުއްޖެކެވެ. އޭނާގެ މޫނުމަތީގައިވަނީ ބަޔާންކުރަން ދަތި ހިތާމަވެރިކަމެކެވެ. އެކަމަކު އެ ދެލޮލުގައިވާ ފުންކަމުން ހީވަނީ ކޮންމެވެސް ބޮޑު ސިއްރެއް ފޮރުވިފައިވާ ހެންނެވެ. ފޮޓޯގެ ފަހަތުގައި ވަރަށް ފަނޑުކޮށް “ނާދިޔާ – 1978” މިހެން ލިޔެފައި އޮތެވެ.

“ނާދިޔާ؟ މިއީ ކާކުބާ؟” މަރިޔަމް އަމިއްލަ ނަފްސާ ސުވާލުކޮށްލިއެވެ. އޭނާގެ އާއިލާގެ އެއްވެސް މީހެއްގެ ފަރާތުން މި ނަމެއް އޭނާ އަޑެއް ނާހައެވެ.

ޖެހިގެން އައި ދުވަހު މަރިޔަމް ދިޔައީ އޭނާގެ ބޮޑުދައިތަ، ހަައްވާދީދީގެ ގެއަށެވެ. ހައްވާދީދީއަކީ އާއިލާގެ ތާރީޚު އެންމެ ރަނގަޅަށް އެނގޭނެ މީހާއެވެ.

“ދައްތާ، މިއީ ކާކުތޯ ބަލައިލަބަލަ،” މަރިޔަމް އެ ފޮޓޯ ދައްކާލިއެވެ.

ހައްވާދީދީ އައިނު އަޅައިގެން އިނދެ ފޮޓޯއަށް ބަލައިލިއެވެ. ކުއްލިއަކަށް އޭނާގެ މޫނުމަތީގެ ކުލަވަރު ބަދަލުވެގެން ދިޔައެވެ. އަތް ތުރުތުރުލާން ފެށިއެވެ.

“މިއީ… މިއީ އަޙްމަދުފުޅުގެ އެންމެ ބޮޑު ހިތާމަ،” ހައްވާދީދީ މަޑުމަޑުން ބުންޏެވެ. “މަރިޔަމް، ބައެއް ހަނދާންތަކަކީ ފޮރުވިފައި އޮތުން މާ ރަނގަޅު އެއްޗެހި.”

“އެކަމަކު ދައްތާ، ކާފަގެ މި ފޮށި އަހަންނަށް ލިބުނީމަ، މީގެ ސިއްރު އެނގެން އަހަންނަށް މުހިންމު. މި އަންހެން ކުއްޖާއަށް ކިހިނެއްވީ؟” އެ ފޮޓޯގެ ސިއްރު ހޯދުމަށް މަރިޔަމް ބާރުއެޅިއެވެ.

ހައްވާދީދީ ފުން ނޭވާއެއްލިއެވެ. “އެއީ މީގެ ސާޅީހަކަށް އަހަރު ކުރި. އޭރު އަހަރެމެން އުޅުނީ ރަށުގަ. ކާފައަކީ އޭރު ވަރަށް ފޯރީގައި އުޅުނު ޒުވާނެއް. ނާދިޔާއަކީ ރަށަށް އައި މުދައްރިސެއްގެ ދަރިއެއް. އެ ދެމީހުންގެ ދެމެދުގައި އުފެދުނީ ވަރަށް ތަފާތު ލޯތްބެއް. އެކަމަކު އެ ލޯތްބަށް ހުރަސް އެޅީ ހަމައެކަނި އާއިލާއެއް ނޫން، އޭރުގެ މުޖުތަމައުގެ ހަރުކަށި އުސޫލުތައްވެސްމެ.”

ހައްވާދީދީގެ ވާހަކަ މެދުކަނޑާލީ ބޭރުން އިވުނު ގުގުރީގެ އަޑަށެވެ. މަރިޔަމް އިނީ ކެތްތެރިކަން ކުޑަވެފައެވެ. އޭނާގެ ކުރިމަތީގައި މިހާރު ހުޅުވެމުންދަނީ ކާފަގެ ހަޔާތުގެ ނުދަންނަ ސަފުހާއެކެވެ.

“ކާފަ އެންމެ ފަހުން ދަތުރު ދިޔައީ އެހެންވެތޯ؟” މަރިޔަމް އެހިއެވެ.

“އާނ،” ހައްވާދީދީ ކިޔައިދޭން ފެށިއެވެ. “އެރޭ ނާދިޔާ ކާފަ ގާތު ބުނި. އަހަރެމެން ފިލައިގެން ދަމާ ހިނގާށޭ. ނަމަވެސް ކާފައަށް އޭނާގެ މައިންބަފައިން ދޫކޮށްލާކަށް ނުކެރުނު. ނާދިޔާ އެނބުރި ރަށަށް ދިޔައީ ހިތް މޮޅިވެފައި ހުރެ. އޭގެ ފަހުން ވީގޮތެއް އެކަކަށްވެސް ނޭނގޭ. ކާފަ އޭނާ ހޯދަން އެތައް މަސައްކަތެއް ކުރި. އެކަމަކު ނާދިޔާ ވަނީ އުޑުން ވެއްޓުނު ފެން ތިއްކެއް ފަދައިން ގެއްލިފަ.”

މަރިޔަމް އެ ފޮޓޯއަށް ބަލައިލިއެވެ. އެއީ ހަމައެކަނި ތަސްވީރެއް ނޫނެވެ. އެއީ ފުރިހަމަނުވި ލޯތްބެއްގެ ހިތްދަތި ހަނދާނެކެވެ. އޭނާ ނިންމީ ނާދިޔާއަށް ވީގޮތެއް ހޯދުމަށެވެ. އެއީ ކާފަގެ ފުރާނައަށް ލިބޭނެ ހިތްހަމަޖެހުމެއް ކަމުގައި ދެކިގެންނެވެ.

އެރޭ މަރިޔަމް ނިދަން އޮށޯތް އިރުވެސް ސިކުނޑީގައި އެނބުރެނީ އެ ފޮޓޯއެވެ. އޭނާގެ ހިތް ބުނަމުންދަނީ ނާދިޔާ އަދިވެސް ކޮންމެވެސް ތަނެއްގައި ހުންނާނެ ކަމަށެވެ. ފަހަރެއްގައި އެއީ އޭނާގެ ކާފަގެ ހަޔާތުގެ އެންމެ ފަހު ސިއްރު ކަމަށް ވެދާނެއެވެ.

ހެނދުނު ހޭލައިގެން މަރިޔަމް އެންމެ ފުރަތަމަވެސް ދިޔައީ ދިވެހި އާކައިވްސްއަށެވެ. 1970ގެ އަހަރުތަކުގެ ރެކޯޑުތައް ބަލާށެވެ. އެތައް ގަޑިއިރެއްގެ މަސައްކަތަށްފަހު، އޭނާއަށް އެއްޗެއް ފެނުނެވެ. އެއީ ނާދިޔާގެ ބައްޕަ، އިބްރާހީމް ނާސިރުގެ ވަޒީފާގެ ރެކޯޑެވެ. އޭނާ ބަދަލުކޮށްފައިވަނީ އުތުރުގެ ރަށަކަށެވެ. އެއީ ‘ހޯރަފުށި’ އެވެ.

މަރިޔަމް ވަގުތުން ދަތުރަށް ތައްޔާރުވާން ފެށިއެވެ. އޭނާގެ އަތުގައި އޮތީ ހަމައެކަނި އެ ފޮޓޯއާއި، އުންމީދެކެވެ. މިއީ ހަމައެކަނި ދަތުރެއް ނޫނެވެ. މިއީ މާޒީގެ ތެރެއަށް ކުރެވޭ ދަތުރެކެވެ.

—

މަރިޔަމް ހޯރަފުށްޓަށް ދިއުމަށްޓަކައި ފުރީ ޖެހިގެން އައި ދުވަހުގެ ހެނދުނު އެންމެ ފުރަތަމަ އޮތް ފްލައިޓުންނެވެ. ހަނިމާދޫ މަގުން ކަނޑު ބޯޓެއްގައި ހޯރަފުށްޓަށް ދެވުނުއިރު އިރުއޮއްސި ބަންގި ގޮވަނީއެވެ. ރަށުގެ ހަމަހިމޭންކަމާއި، ވައިގެ ތެރޭގައި ހުރި ތާޒާ ލޮނުވަހުން އޭނާއަށް އާދަޔާ ހިލާފު އިހުސާސެއް ކުރެވުނެވެ. މިއީ އޭނާގެ ކާފަގެ ހަޔާތުގެ އެންމެ މުހިންމު ބައިވެރިޔާ ދިރިއުޅުނު ރަށެވެ.

ޖެހިގެން އައި ދުވަހު ހެނދުނު، މަރިޔަމް ރަށު ކައުންސިލް އިދާރާއަށް ދިޔައެވެ. އެތަނުން އޭނާއަށް ބައްދަލުވީ ދުވަސްވީ ކައުންސިލް މުވައްޒަފެއް ކަމަށްވާ ޤާސިމްބެއާއެވެ.

“ދަރިފުޅާ، އިބްރާހީމް ނާސިރު މުދައްރިސަކީ މި ރަށުގައި ވަރަށް ގަދަރުވެރި ބޭފުޅެއް. އެކަމަކު އޭނާ މި ރަށުން ބަދަލުވެގެން ދިޔަތާ މިހާރު ތިރީހަކަށް އަހަރު ވެދާނެ،” ޤާސިމްބެ ބުންޏެވެ. “އޭނާގެ އަންހެން ދަރިފުޅު ނާދިޔާއަކީ ވަރަށް މަޑުމައިތިރި ކުއްޖެއް. އެކަމަކު އޭނާގެ ހަޔާތުގައި ދިމާވި ހިތާމަވެރި ހާދިސާއަކަށްފަހު އޭނާ މީހުންނާ ވަރަށް ވަކިން އުޅެން ފެށީ.”

މަރިޔަމްގެ ހިތް ބާރަށް ތެޅެން ފެށިއެވެ. “އެ ހިތާމަވެރި ހާދިސާއަކީ ކޮބައިތޯ؟”

ޤާސިމްބެ ފުން ނޭވާއެއްލިއެވެ. “އެއީ މާލޭގެ ޒުވާނަކާ ނާދިޔާއާ އޮތް ގުޅުމެއްގެ ވާހަކަ. ނާދިޔާގެ ބައްޕަ އެކަމާ ވަރަށް ދެކޮޅު ހެދި. އެންމެ ފަހުން ނާދިޔާ އެނބުރި ރަށަށް އައީ ވަރަށް ބަލިވެ އިނދެ. އޭނާގެ ހިތް އޮތީ މުޅިން ކުދިކުދިވެފަ.”

މަރިޔަމްއަށް ކުއްލި ސިހުމެއް ލިބުނެވެ. ކާފަގެ ފޮށީގައި އޮތް އެ ފޮޓޯގެ ފަހަތުގައިވާ ސިއްރު މަޑުމަޑުން ހާމަވަމުންދިޔައެވެ. “ދެން އެމީހުން މިހާރު ތިބީ ކޮންތާކު؟”

“އިބްރާހީމް ނާސިރު ނިޔާވެއްޖެ. ނާދިޔާ އުޅެނީ ރަށުގެ އުތުރު ފަރާތު އަތިރިމަތީގައި ހުންނަ ކުޑަ ގެއެއްގައި. އޭނާ މިހާރު މީހުންނާ މާ ގިނައިން ވާހަކައެއް ނުދައްކާނެ. އެކަމަކު އޭނާގެ ދަރިފުޅު، އާދަމް، މިހާރު އެއީ މި ރަށުގެ މަސްވެރިއެއް،” ޤާސިމްބެ މަގު ދައްކައިދިނެވެ.

މަރިޔަމް އެ މިސްރާބަށް ހިނގައިގަތެވެ. ހިތުގައި އެތައް ސުވާލެއް އުފެދެމުންދިޔައެވެ. އާދަމްއަކީ އޭނާގެ ކާފަގެ ދަރިއެއް ބާވައެވެ؟ އެހެން ކަމަށްވާނަމަ، އާދަމްއަކީ މަރިޔަމްގެ ބޮޑުބޭބެއެވެ.

އަތިރިމަތީގައި ހުރި އެ ކުޑަ ގެއަށް ދެވުނުއިރު، އޮއްސެމުންދިޔަ އިރުގެ ރަން ދޯދިތައް ގޭގެ ފާރުތަކަށް އެޅިފައި ހުއްޓެވެ. ގޭގެ ބޭރުގައި ހުރި ޖޯލިފަތީގައި އުމުރުން ދުވަސްވީ އަންހެނަކު އިށީނދެގެން އިނެވެ. އޭނާގެ މޫނުމަތީގައިވާ ރެނދުތަކުން އޭނާ ތަހައްމަލުކޮށްފައިވާ ހިތާމަތައް ހާމަވެއެވެ. ނަމަވެސް އެ ދެލޮލުގެ ފުންކަން އަދިވެސް އެބަހުއްޓެވެ. އެއީ ހަމަ އެ ފޮޓޯއިން ފެނުނު ދެލޮލެވެ.

“ނާދިޔާއްތާ؟” މަރިޔަމް މަޑުމަޑުން ގޮވާލިއެވެ.

އެ އަންހެން މީހާ އިސްއުފުލާ ބަލައިލިއެވެ. އޭނާގެ ނަޒަރު މަރިޔަމްގެ މޫނަށް ހުއްޓުނު ހިނދު، ކުއްލިއަކަށް އޭނާގެ ދެލޯ ބޮޑުވިއެވެ. “އަޙްމަދު؟” އޭނާގެ އަޑު ތުރުތުރުލައެވެ. “ނޫން… މިއީ ހުވަފެނެއް.”

މަރިޔަމް ކައިރިއަށް ޖެހިލާފައި، ކާފަގެ ފޮޓޯ ދައްކާލިއެވެ. “މިއީ އަޅުގަނޑުގެ ކާފަ، އަޙްމަދުފުޅު. ކާފަ ނިޔާވެއްޖެ.”

ނާދިޔާގެ ލޮލުން ކަރުނަ އޮހިގަތެވެ. އޭނާ އެ ފޮޓޯގައި ފިރުމާލިއެވެ. “އަހަންނަށް އެނގިއްޖެ. ކަލޭގެ މޫނުމަތިން ފެންނަނީ ހަމަ އަޙްމަދުގެ ސިފަ. އޭނާ އަހަރެން ދޫކޮށްލީއެއް ނޫން. އޭނާއަށް މަޖުބޫރުވީ.”

މަރިޔަމް ނާދިޔާގެ ކައިރީގައި އިށީނދެ، ކާފަގެ ހަޔާތުގެ ފަހު ދުވަސްތަކުގެ ވާހަކަ ކިޔައިދިނެވެ. ކާފަ މުޅި އުމުރު ދުވަހު ނާދިޔާގެ ހަނދާނުގައި ހިތާމަކުރި ގޮތާއި، އެ ފޮޓޯ ރައްކާކޮށްފައި އޮތް ގޮތެވެ.

“އަހަރެންގެ ދަރިފުޅު، އާދަމްއަކީ އަޙްމަދުގެ ދަރިއެއް،” ނާދިޔާ މަޑުމަޑުން ބުންޏެވެ. “އަހަރެން މާލެއިން އައީ އެ ސިއްރު ހިފައިގެންނެވެ. ބައްޕަ އަހަރެން މި ރަށުގައި ބަންދުކުރިއެވެ. އަޙްމަދަށް ސިޓީއެއް ފޮނުވޭނެ އެއްވެސް ގޮތެއް ނުވިއެވެ. އަހަރެން ހީކުރީ އޭނާ އަހަރެން މަތިން ހަނދާން ނައްތާލީ ކަމަށެވެ.”

މި ވަގުތު ބޭރުން ފިރިހެނަކު އައިސް ގެއަށް ވަނެވެ. އެއީ އާދަމްއެވެ. އޭނާގެ ސިފަ ކާފަގެ ޒުވާން އިރުގެ ސިފައާ ހަމަ އެއްގޮތެވެ. މަރިޔަމްއަށް ބަލަހައްޓައިގެން ހުރެވުނީ ހައިރާންކަމާއެކުއެވެ. މިއީ މުޅިން އާ އާއިލާއެކެވެ. މިއީ މާޒީގެ ތެރެއިން ފެނުނު ދިރިހުރި ހަގީގަތެކެވެ.

އެރޭ މަރިޔަމް ހޭދަކުރީ އެގޭގައެވެ. ނާދިޔާ އާއި އާދަމްއާ އެކުގައެވެ. އެމީހުން ދެއްކި ވާހަކަތަކުން މަރިޔަމްއަށް އެނގުނީ، ލޯތްބަކީ ހަމައެކަނި ދެމީހެއްގެ ދެމެދުގައި އޮންނަ އެއްޗެއް ނޫން ކަމެވެ. އެއީ ޖީލުތަކަށް ދެމިގެންދާ، އަދި ކިތަންމެ ދުރުގައި ހުއްޓަސް އިންސާނުން ގުޅުވައިދޭ ބާރެއް ކަމެވެ.

ޖެހިގެން އައި ދުވަހު މަރިޔަމް މާލެ ދިއުމަށް ފުރަން ތައްޔާރުވިއެވެ. ނަމަވެސް މިފަހަރު އޭނާ އެނބުރި ދަނީ އެކަންޏެއް ނޫނެވެ. އޭނާގެ އަތުގައި ނާދިޔާ ދިން އެހެން ފޮޓޯއެއް އޮތެވެ. އެއީ ނާދިޔާއާއި އާދަމްގެ ފޮޓޯއެކެވެ.

“މިއީ ކާފަގެ މަހާނަ ކައިރީގައި ބާއްވައިދޭތި،” ނާދިޔާ ބުންޏެވެ. “އޭނާގެ އާއިލާ މިހާރު ފުރިހަމަވެއްޖެ ކަމަށްވެސް ބުނެދޭތި.”

މާލެ އާދެވުމާއެކު މަރިޔަމް އެންމެ ފުރަތަމަވެސް ދިޔައީ ކާފަގެ މަހާނަ ކައިރިއަށެވެ. އެތަނުގައި އިށީނދެ އިނދެ، މުޅި ވާހަކަ ކާފައަށް ކިޔައިދިނެވެ. އެ ފޮޓޯ މަހާނަ ކައިރީގައި ބޭއްވުމަށްފަހު، މަރިޔަމްއަށް ކުރެވުނީ ބަޔާންކުރަން ދަތި ހިތްހަމަޖެހުމެކެވެ.

ކާފަގެ އެ ލަކުޑި ފޮށީގައި އޮތް “ހަނދާނުގެ ތަސްވީރު” މިހާރު ވަނީ އޭގެ ފުރިހަމަ މާނަ ހޯދާފައެވެ. އެއީ ހަމައެކަނި ފޮޓޯއެއް ނޫނެވެ. އެއީ މާޒީގެ ހިތްދަތިކަމުން މުސްތަގުބަލުގެ އުންމީދަށް އެޅުނު ފާލަމެކެވެ. މަރިޔަމް ދެން ނިންމީ އާދަމްއާއި އޭނާގެ އާއިލާ މާލެ ގެނައުމަށެވެ. އެއީ އޭނާގެ ކާފަގެ އެންމެ ބޮޑު އެދުން ކަމުގައި ވާނެތީއެވެ.

ވާހަކަ ނިމުނީއެވެ. ނަމަވެސް އެ އާއިލާގެ އާ ފެށުން ދެންމެއަކު ފެށުނީއެވެ.