އަޙްމަދު ޒައިނީ ދަޙްލާން (ޢަރަބިބަހުން: أحمد زَيْني دَحْلان) (1816–1886) އަކީ 1871 ވަނަ އަހަރުން ފެށިގެން އަވަހާރަވުމާ ހަމައަށް މައްކާގެ ގްރޭންޑް މުފްތީގެ މަޤާމު ފުރުއްވި ބޭފުޅެކެވެ. މީގެ އިތުރުން އެމަނިކުފާނަކީ ޙިޖާޒުކަރައިގެ ޝައިޚުލް އިސްލާމްގެ މަޤާމާއި، އިމާމުލް ޙަރަމައިން (މައްކާ އަދި މަދީނާގެ ދެ ޙަރަމްފުޅުގެ އިމާމު) ގެ މަޤާމުވެސް ފުރުއްވާފައިވާ ބޭފުޅެކެވެ. އިލްމީ ގޮތުންނާއި ފިޤުހީ ގޮތުން އެމަނިކުފާނު ތަބާވެވަޑައިގަންނަވަނީ ޝާފިޢީ މަޛްހަބަށެވެ.
އެމަނިކުފާނަކީ ތާރީޚުޢިލްމުވެރިއެއްގެ އިތުރުން އަޝްޢަރީ ފިކުރުގެ ޢަޤީދާގެ ޢިލްމުވެރިއެކެވެ. އެމަނިކުފާނަކީ ވަހާބީ ފިކުރަށް ވަރަށް ބޮޑަށް ފާޑުވިދާޅުވި، އެ ފިކުރާ ދެކޮޅަށް މަސައްކަތް ކުރެއްވި އެންމެ އިސް އެއް ޢިލްމުވެރިޔާއެވެ. އަދި ސޫފީ ފިކުރުގެ އުޞޫލުތައް ބަލައިގަތުމުގައި ފާހަގަކޮށްލެވޭ ބޭފުޅެކެވެ. ޝާފިޢީ މަޛްހަބުގެ ކޮންޒަވޭޓިވް (ޤަދީމީ އުޞޫލުތަކަށް ތަބާވާ) ފަރާތްތަކުގެ އިސް ބޭފުޅެއްގެ ގޮތުގައި ހުންނެވި ދަޙްލާނަކީ، އޭޝިއާ ސަރަޙައްދުގައި ވަރަށް ބޮޑު ނުފޫޒެއް އޮތް ބޭފުޅެކެވެ.
އެމަނިކުފާނަކީ ޢަބްދުލްޤާދިރު އަލްޖީލާނީގެ ދަރިކޮޅުން ވަޑައިގެންނެވި ބޭފުޅެކެވެ. ތާރީޚާއި، ފިޤުހާއި، އިސްލާމީ ޢިލްމުތަކާ ގުޅޭ ގިނަގުނަ ފޮތްތަކެއް އެމަނިކުފާނު ލިޔުއްވައި އަމިއްލަފުޅަށް ޝާއިޢުކުރައްވާފައިވެއެވެ. އެމަނިކުފާނުގެ އަރިހުން ކިޔަވައިވިދާޅުވި މަޝްހޫރު ބޭފުޅުންގެ ތެރޭގައި، މައްކާގެ ޝަރީފް ކަމުގައިވާ ޙުސައިން ބިން ޢަލީއާއި، އިންޑޮނޭޝިއާގެ އާރްޝިޔާދު ތަވީލް އަލްބަންތާނީ އަދި ދިއޯބަންދީ ޢިލްމުވެރިޔާ ޚަލީލް އަޙްމަދު ސަހާރަންޕޫރީ ހިމެނެއެވެ.
އެމަނިކުފާނުގެ ދަރިވަރު އަޙްމަދު ރަޟާ ޚާން ބަރޭލްވީ މެދުވެރިކޮށް، 200 މިލިއަނަށްވުރެ ގިނަ މުސްލިމުން ހިމެނޭ ބަރޭލްވީ ޙަރަކާތަށް އެމަނިކުފާނުގެ ފިކުރީ ނުފޫޒު ވަރަށް ބޮޑަށް ފޯރާފައިވެއެވެ.
އެމަނިކުފާނު އަވަހާރަވީ 1886 ވަނަ އަހަރު މަދީނާގައެވެ.
އުފަންވެވަޑައިގަތުމާއި ތަޢުލީމު
އެމަނިކުފާނު އުފަންވެވަޑައިގަތީ 1816 ނުވަތަ 1817 ވަނަ އަހަރު މައްކާގައެވެ. އެމަނިކުފާނަކީ ސައްޔިދު ދަރިކޮޅުގެ ބޭފުޅެކެވެ. އަދި ޙަސަނުގެފާނުގެ ދަރިކޮޅުން ކީރިތި ރަސޫލާ ﷺ އާ 38 ވަނަ ކާފަފުޅުން ބައްދަލުވާ ބޭފުޅެކެވެ.
އެމަނިކުފާނު ތަޢުލީމު ހާސިލުކުރެއްވި ބޭފުޅުންގެ ތެރޭގައި އަޙްމަދު އަލްމަރްޒޫޤީ އަލްމާލިކީ އަލްމައްކީއާއި، މައްކާގެ ކުރީގެ ޝާފިޢީ މުފްތީ މުޙައްމަދު ސައްޔިދު ޤުދުސް ފަދަ ބޭފުޅުން ހިމެނެއެވެ. އިސްލާމީ ޢިލްމުތަކުން ސަނަދު ހާސިލުކުރެއްވުމަށްފަހު، އެމަނިކުފާނު މައްކާގައި ދީނީ ދަޢުވަތު ފަތުރުއްވަން ފެއްޓެވިއެވެ.
ފަހުގެ ދިރިއުޅުމާއި ކިޔަވައިދެއްވުން
އަޙްމަދު ޒައިނީ ދަޙްލާނަކީ 19 ވަނަ ޤަރުނުގައި މައްކާގެ ދީނީ ދާއިރާގައި ފާހަގަކޮށްލެވޭ އެންމެ މުހިންމު އެއް ޝަޚްޞިއްޔަތެވެ. 1848 ވަނަ އަހަރު މަސްޖިދުލް ޙަރަމްގައި ކިޔަވައިދެއްވަން ފެއްޓެވުމަށްފަހު، 1871 ވަނަ އަހަރު “ޝައިޚުލް ޢުލަމާ” ނުވަތަ މައްކާގެ ގްރޭންޑް މުފްތީގެ މަޤާމަށް އިސްކުރެވުނެވެ.
ދަޙްލާން ވަނީ ދީނީ އެކި މައްސަލަތަކުގައި ގިނަ ފަތުވާތަކެއް ނެރުއްވާފައެވެ. މީގެ ތެރޭގައި ދީނީ ކަންކަމުގައި ރޭޑިއޯ ފަދަ ވަސީލަތްތައް ބޭނުންކުރުމާއި، ދީނީ މުނާސަބަތުތަކުގައި “ޙަރާމް ކަމެއް ނުހިނގާނަމަ” ބެރާއި މިއުޒިކް ބޭނުންކުރުން ހުއްދަވާނެ ކަމަށް ނެރުއްވި ފަތުވާ ހިމެނެއެވެ. މި ފަތުވާއަކީ އޭރުގެ އިންޑޮނޭޝިއާގެ މުސްލިމުންނަށް ވަރަށް މުހިންމުވި ފަތުވާއެކެވެ.
އެމަނިކުފާނު އަވަހާރަވުމުން ފަސްދާނުލެވުނީ މަދީނާގެ ބަޤީޢު ގަބުރުސްތާނުގައެވެ. ނަމަވެސް ފަހުން ސައުދީ ޢަރަބިއްޔާއިން ބަޤީޢު ސާފުކުރިއިރު އެމަނިކުފާނުގެ މަޤްބަރާވެސް ވަނީ ނައްތާލާފައެވެ.
ފިކުރާއި ޢަޤީދާ
ކޮންޒަވޭޓިޒަމް (ޤަދީމީ އުޞޫލުތައް ހިފެހެއްޓުން):
ދަޙްލާނަކީ އޭނާގެ ޒަމާނުގައި ޝާފިޢީ މަޛްހަބުގެ ޤަދީމީ އުޞޫލުތަކަށް ބާރުއެޅުއްވި އިސް ބޭފުޅެކެވެ. މި ސަބަބަށްޓަކައި، ޝާފިޢީ މަޛްހަބުގެ ބޭރުންވެސް އިސްލާމީ ދުނިޔޭގައި އޭނާގެ ބަސް ގަބޫލުކުރާ މީހުން ގިނައެވެ.
ސޫފީ ފިކުރާއި ވަހާބީ ފިކުރު:
ވަހާބީ ފިކުރާ ދެކޮޅަށް ލިޔުއްވި ފޮތްތަކުގައި، އެމަނިކުފާނު ބަޔާންކުރައްވާފައިވަނީ ތަވައްސުލް ކުރުމާއި، ތަބައްރުކު ހާސިލުކުރުމާއި، ކަށްވަޅުތަކަށް ޒިޔާރަތްކުރުމަކީ އިސްލާމީ ޝަރީޢަތުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ކަންކަން ކަމުގައެވެ. ދަޙްލާން ދެކެވަޑައިގަންނަވާ ގޮތުގައި ވަހާބީ ފިކުރަކީ އިސްލާމީ އުންމަތް ހަލާކުކޮށްލާނެ ފިކުރެކެވެ. އަދި މުޙައްމަދު ބިން ޢަބްދުލްވައްހާބަކީ މަޛްހަބުތައް ބައިބައިކުރަން މަސައްކަތްކުރި “އޮޅުވާލުންތެރިއެއް” ކަމަށް އެމަނިކުފާނު ސިފަކުރެއްވިއެވެ.
އިސްތިޢުމާރާ ދެކޮޅުވުން:
ދަޙްލާނަކީ ހުޅަނގުގެ އިސްތިޢުމާރާ ދެކޮޅަށް މަސައްކަތްކުރެއްވި ބޭފުޅެކެވެ. މިގޮތުން ބްރިޓިޝް އެމްޕަޔަރާ ދެކޮޅަށް ކުރެވުނު ހަނގުރާމަތަކަށް ތާއީދުކުރެއްވިއެވެ. އަދި އިންޑޮނޭޝިއާ ފަދަ ދެކުނު އިރުމަތީ އޭޝިއާގެ ޤައުމުތަކުގައި އިސްތިޢުމާރާ ދެކޮޅު ރޫޙު އާލާކުރުމުގައި އެމަނިކުފާނުގެ ނުފޫޒު ވަރަށް ބޮޑެވެ.
ފަހުގެ ނުފޫޒު
އެމަނިކުފާނުގެ ފަތުވާތަކާއި ލިޔުންތަކަކީ އިންޑޮނޭޝިއާ، ސޯމާލިއާ އަދި އިރުމަތީ އެފްރިކާގެ އިސްލާމީ އުޞޫލުތައް ބައްޓަންކުރުމުގައި މުހިންމު ދައުރެއް އަދާކުރި އެއްޗެހީގެ ގޮތުގައި ބެލެވެއެވެ. ވަހާބީ ފިކުރާ ދެކޮޅަށް އެމަނިކުފާނު ކުރެއްވި މަސައްކަތްޕުޅުތަކުގެ ސަބަބުން، އެމަނިކުފާނުގެ ބައެއް ފޮތްތައް ސައުދީ ޢަރަބިއްޔާގައި މަނާކުރެވިފައިވެއެވެ.
ލިޔުއްވި ފޮތްތައް
އެމަނިކުފާނު ލިޔުއްވި ފޮތްތަކަށް ޖުމްލަކޮށް ކިޔައިއުޅެނީ “ދަޙްލާނިއްޔާ” އެވެ. މީގެ ތެރެއިން ބައެއް މުހިންމު ފޮތްތަކަކީ:
1- ފިތުނަތުލް ވަހާބިއްޔާ (فتنة الوهابية)
2- އައްދުއްރަރުއް ސަނިއްޔާ ފިއްރައްދި ޢަލަލް ވަހާބިއްޔާ (الدرر السنية في الرد على الوهابية)
3- ޚުލާޞަތުލް ކަލާމް ފީ ބަޔާނި އުމަރާއިލް ބަލަދިލް ޙަރާމް (خلاصة الكلام في بيان أمراء البلد الحرام)
4- އަލްފުތޫޙާތުލް އިސްލާމިއްޔާ (الفتوحات الإسلامية)
5- ޝަރަޙަ އަލްއާޖުރުއްމިއްޔާ (شرح الأجرومية)
6- ތަންބީހުލް ޣާފިލީން (تنبيه الغافلين)
މި ފޮތްތަކުގެ އިތުރުން، ދިވެހީން އަޙްމަދު ޒައިނީ ދަޙްލާން ދަންނަން ފެށީ އައްޝައިޚް ޙުސައިން ޞަލާޙުއްދީން ތަރުޖަމާކުރައްވާފައިވާ “އައްސީރަތުއް ނަބަވިއްޔާ” ފޮތުގެ އަސްލު މުސައްނިފުގެ ގޮތުގައެވެ.
