ދިވެހި ޓިކްޓޮކަކީ މުނިފޫހިފިލުވުމުގެ ކަންކަމަށް ދުވަހަކުވެސް ހުސްކަމެއް އަންނަ ތަނެއް ނޫނެވެ. ނަމަވެސް، ފަހަކަށް އައިސް ބައެއް ލައިވް ސްޓްރީމްތައް ފެންނަނީ ކޯޓު ރޫމަކާއި، ބޮކްސިން ރިންގަކާއި، ޑާންސްކުރާ ޑިސްކޯތަކާ، އެއްޗެހި ވިއްކާ ފިހާރަތަކާ އަދި ހުސްނުވާ އިންޓަނެޓް ޑޭޓާ ބޭނުންކޮށްގެން ކުރިއަށްގެންދާ އަވަށްޓެރިންގެ މެދުގައި ދެކެވޭ ދޭތެރެޖައްސާ ވާހަކަތަކެއްގެ މަސްހުނިގަނޑެއްގެ ގޮތުގައެވެ.
މީހަކު ބުނި ވާހަކައެއް، އެހެން މީހަކަށް އިވުނު އަޑެއް، ނޫނީ މީހެއްގެ އަތުގައި ހުރި ސްކްރީންޝޮޓެއް ނުވަތަ ވޮއިސް ރެކޯޑިންއެއްގެ ވާހަކައެވެ. މިފަދަ ކަމެއް ފެށޭއިރަށް، ޓިކްޓޮކް ބޭނުންކުރާ މީހުންގެ ދެބައިކުޅަ އެއްބައި މީހުން ދުވަނީ އެކި ލައިވްތަކަށް ވަދެ، އެންމެ ފަހުގެ “އެޕިސޯޑް” ނިމުމުގެ ކުރިން ބަލައިލެވޭތޯއެވެ.
މިއީ ޓިކްޓޮކް ލައިވްގެ ތަފާތު ދުނިޔެއެވެ. އަމިއްލަ ދިރިއުޅުމުގެ މައްސަލަތައް އާންމުންގެ މުނިފޫހިފިލުވުމަކަށްވެ، މީހުންގެ އަބުރާ ބެހި، ހަޑިހުތުރު ބަހުން މުއާމަލާތްކޮށް، އަދި އެއްވެސް ހަޤީޤަތެއް ނޭނގޭ މައްސަލަތަކުގައި ބަލަން ތިބޭ މީހުން އަމިއްލައަށް ފަނޑިޔާރުންނަށް ވެގެން ތިބޭ މަންޒަރެވެ.
އެއް ލައިވް ނިމޭއިރަށް އަނެއް ލައިވް ފެށެއެވެ. މީހަކު ތުހުމަތެއް ކުރާއިރު، އަނެކަކު އެކަން ދޮގުކުރެއެވެ. އަދި ތިންވަނަ މީހަކު އައިސް އެ ވާހަކައިގެ “އުނިވާ ބައި” ފުރިހަމަކޮށްދެއެވެ. ބަލަން ތިބޭ މީހުން އެއް ސްކްރީނުން އަނެއް ސްކްރީނަށް ބަދަލުވަމުންދަނީ، ހަޤީޤަތާ ގާތްކުރާ ނުވަތަ ނުކުރާ ވާހަކައެއްގެ އެކި ބައިތައް އެއްކުރުމަށެވެ. ދެން ދަމުން ގޮސް ދެބައި މަދުވާއިރު، ކޮންމެ މީހަކުވެސް ހުންނަނީ ވަކި ކޮޅަކަށް ޖެހި، ބޮލުގައި ރިއްސާވަރު ވެފައެވެ.
އޭގެ މާނައަކީ ދެކެވޭ ހުރިހާ ވާހަކައަކީ ދޮގު ވާހަކަތަކެކޭ ނޫނެވެ. ބައެއް މީހުންނަކީ ހަޤީޤަތުގައިވެސް އެމީހުންގެ ތަޖުރިބާތައް ހިއްސާކޮށް، އަމިއްލަ ނަފްސު ދިފާއުކޮށް، ނުވަތަ ގޯސްކޮށް ހިނގާ ކަންކަން ހާމަކުރަން މަސައްކަތްކުރާ މީހުންނަށް ވެދާނެއެވެ. އަޑުއުފުލުމަކީ މުހިންމު ކަމަކަށް ވާ ހާލަތްތަކުގައި، ސޯޝަލް މީޑިއާއަކީ އެހެން ގޮތަކުން އަޑުނީވޭ މީހުންނަށް އޮތް ފުރުސަތެކެވެ.
ނަމަވެސް، ހޭލުންތެރިކަން އިތުރުކުރުމާއި، އަމިއްލަ މައްސަލަތައް އާންމުންގެ މުނިފޫހިފިލުވުމަކަށް ހެދުމާ ދެމެދު އޮތީ ވަރަށް ބޮޑު ތަފާތެކެވެ.
އެއްވެސް ހެއްކެއް ނެތި ތުހުމަތުތައް ކުރެވި، އަމިއްލަ ދިރިއުޅުމުގެ ސިއްރުތައް އާންމުކޮށް، އަދި ކޮމެންޓްތަކާއި ލައިވްތަކުގެ ތެރެއިން އެކަކު އަނެކަކަށް ހަމަލާދިނުމަށް ހިތްވަރުދޭ ހިސާބުން، އެކަމުގެ މަޤުސަދު ގެއްލި، މުޅި މަންޒަރު ބަދަލުވަނީ މީހުން ލަދުގަންނަވައި އަބުރު ކަތިލުމަށެވެ. މިގޮތަށް ކަންކަން ހިނގަމުންދާއިރު، އަސްލު މައްސަލަ އޮންނަނީ ހަޑިހުތުރު ބަސްތަކާއި ހީކުރުންތަކުގެ ދަށުގައި ފޮރުވިފައެވެ.
އަޅުގަނޑުމެން ޤަބޫލުކުރަން ބޭނުންނުވާ ހަޤީޤަތަކީ، ކަމެއްގެ ހަޤީޤަތް އެނގުމުގެ މާ ކުރިން، އެކަމުގެ ތެރޭގައި ހިނގާ “ޑްރާމާ” ތައް އަޅުގަނޑުމެންނަށް އެނގޭކަމެވެ. މިއީ ބަލަން ތިބޭ މީހުން ބުއްދީގެ ބޭނުންކުރަންޖެހޭ ހިސާބެވެ.
ލައިވްއެއްގައި މީހަކު ޔަގީންކަމާއެކު ވާހަކަދެއްކުމަކީ އެއީ މުޅި ހަޤީޤަތް ކަމަށް ނިންމޭނެ ސަބަބެއް ނޫނެވެ. މީހަކު ރޮއިގަތުމަކީ އެއީ މައުސޫމްކަން ސާބިތުވާ ކަމެއް ނޫނެވެ. އަދި ރުޅިއައިސްގެން ހަޅޭއްލެވުމަކީވެސް އެއީ ކުށްވެރިވާންޖެހޭ ސަބަބެއް ނޫނެވެ. ހަމައެހެންމެ، ހާސް ބަޔަކު ކޮމެންޓްގައި އެއްބަސްވުމަކީ ކުރެވޭ ތުހުމަތެއް ހަޤީޤަތަކަށް ވާނެ ކަމެއްވެސް ނޫނެވެ.
އެހެންނަމަވެސް، މިފަދަ ކަންކަން ދެމެހެއްޓުމުގައި ބަލަން ތިބޭ މީހުންގެ ދައުރު ވަރަށް ބޮޑެވެ. ލައިވް ބަލާ މީހުން އިތުރުވުމާއި، ކުރާ ކޮމެންޓްތަކާއި، ޝެއާކުރާ ކުރުމާއި، އަދި ދޭ ރިއެކްޝަންތަކުގެ ސަބަބުން މިފަދަ މައްސަލަތައް ދިގުދެމިގެންދެއެވެ. އަމިއްލައަށް ހައްލުކުރެވެން އޮތް ކަންކަމުގައިވެސް، ގިނަ ބައެއްގެ ސަމާލުކަން ލިބުމުން އެއީ “ޝޯވ” އެއްގެ ގޮތުގައި ކުރިއަށް ގެންދަން އެމީހުންނަށް ހިތްވަރު ލިބެއެވެ. ސޯޝަލް މީޑިއާގެ އަލްގޮރިދަމްތަކަކީވެސް މިފަދަ ހަލަބޮލިކަމަށް ހިތްވަރުދޭ އެއްޗެކެވެ.
ކޮންމެއަކަސް، ސޯޝަލް މީޑިއާ ފަރުމާކުރެވިފައިވަނީ މީހުންގެ ޝާމިލުވުން އިތުރުކުރުމަށެވެ. ހިތާމައަކީ، ރުޅިވެރިކަމާއި ފިތުނައަކީ މިކަމަށް އެންމެ ބޮޑަށް މަގުފަހިކޮށްދޭ ކަންކަމަށް ވުމެވެ.
އެހެންކަމުން، އަޅުގަނޑުމެން އަމިއްލަ ނަފްސާ ސުވާލެއް ކޮށްލުން މުހިންމެވެ. ބީރައްޓެހި ބައެއްގެ އަމިއްލަ މައްސަލަތަކުގެ ތެރެއަށް އަޅުގަނޑުމެންގެ ވަގުތާއި، ސަމާލުކަމާއި، ނަފްސާނީ ހަކަތަ މިހާ ބޮޑަށް ހުސްކުރަނީ ކީއްވެގެން ހެއްޔެވެ؟
އަޅުގަނޑުމެން ބަލަންޖެހޭ އާއިލާތަކާއި، ކުރަންޖެހޭ މަސައްކަތްތަކާއި، އުފުލަންޖެހޭ ޒިންމާތަކާއި، ބަދަހިކުރަންޖެހޭ ރަހުމަތްތެރިކަން އެބައޮތެވެ. އެހެންނަމަވެސް، ބައެއް މީހުން ނިދި ނަގާލައި، ދުވަހުގެ ތަރުތީބު އޮޅުވާލައި، އެކަކު އަނެކަކަށް ކުރާ މަލާމާތާއި، ބްލޮކްކުރުމާއި، އަދި އެންމެ ފަހުގެ ސްކްރީންޝޮޓްތައް ބަލަން އެއް ލައިވުން އަނެއް ލައިވަށް ދުވަނީއެވެ.
މިދައްކާ ހިތްވަރު، ފައިދާހުރި އެއްޗެއް ދަސްކުރުމަށް ނުވަތަ އެހީތެރިކަމަށް ބޭނުންވެފައިވާ ގާތް މީހަކަށް ހޭދަކުރިނަމަ ކިހާ ރަނގަޅުވީސް ހެއްޔެވެ!
މީގެ އިތުރުން، މިކަމުގައި ޤާނޫނީ އަދި އިޖުތިމާއީ ބޮޑެތި މައްސަލަތަކެއްވެސް އެބަހުއްޓެވެ. އާންމުކޮށް ކުރާ ތުހުމަތުތަކާއި، ފުރައްސާރަކުރުމާއި، ބިރުދެއްކުމާއި، އަމިއްލަ މަޢުލޫމާތު ހާމަކުރުމަކީ ލައިވް ނިމުނަސް އޭގެ ނަތީޖާ ދެމިއޮންނާނެ ކަންކަމެވެ. ލައިވް ސްޓްރީމް ގެއްލިދާނެއެވެ. ނަމަވެސް ރެކޯޑިންތަކާއި ސްކްރީންޝޮޓްތަކުން މީހެއްގެ އަބުރަށް ލިބޭ ގެއްލުން ފޮހެއެއް ނުލެވޭނެއެވެ. ޚިޔާލުފާޅުކުރުމުގެ މިނިވަންކަމަކީ ޒިންމާދާރުކަމާނުލައި އޮންނަ އެއްޗެއް ނޫނެވެ.
އަސްލު މައްސަލަތަކާއި، އަނިޔާވެރިކަމާއި، ފުރައްސާރައިގެ ކަންކަމަށް އަޅާނުލާ ދޫކޮށްލާކަށް ނުބުނަމެވެ. އެފަދަ ކަންކަމަށް ސަމާލުކަންދީ، ހެކީގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ވާހަކަދައްކައި، އަދި ކަމާބެހޭ މުއައްސަސާތަކަށް ރިޕޯޓްކުރަން ޖެހެއެވެ. ޓިކްޓޮކްގައި “މަޤުބޫލުކަން” ހޯދައިގެން މައްސަލަ ނިންމުމަކީ އިންސާފެއް ނޫނެވެ.
ބަލަން ތިބޭ މީހުންނަށް އޮތް އެންމެ ފަސޭހަ، ނަމަވެސް ކުރަން އެންމެ އުނދަގޫ ހައްލަކީ، ބޭކާރު “ޑްރާމާ” ތަކަށް ފުރުސަތު ނުދިނުމެވެ. ވާހަކައެއްގެ ކުޑަ މިންވަރަކަށް ބަލައިގެން މީހުންނާމެދު ގޮތް ނުނިންމާށެވެ. ކަށަވަރުނުވާ ތުހުމަތުތައް ފެތުރުމުގައި ބައިވެރިނުވާށެވެ. މީހަކަށް ފުރައްސާރަކުރުމަށްޓަކައި ކޮމެންޓް ސެކްޝަނަށް ނުވަންނާށެވެ. އަދި ހަނދާންކުރާށެވެ. ކޮންމެ ޒުވާބެއް ބަލަން ދިއުމަކީ ތިބާގެ މަޖުބޫރުކަމެއް ނޫނެވެ.
ބައެއް ހާލަތްތަކުގައި އެންމެ ރަނގަޅު ގޮތަކީ، އެ ލައިވްއެއް ދޫކޮށްލައި، “ސްކްރޯލް” ކޮށްލުމެވެ. ނުވަތަ އެފަދަ ކަންކަމުން ދުރުހެލީވުމެވެ. ސަބަބަކީ، ކޮންމެ ޒުވާބަކީ ބަލަން ބަޔަކު ތިބެންޖެހޭ ކަމެއް ނޫނެވެ. ކޮންމެ ތުހުމަތަކީ ތިބާ ވަގުތުން ގޮތް ނިންމަންޖެހޭ ކަމެއް ނޫނެވެ. އަދި ބީރައްޓެހި ކޮންމެ މީހެއްގެ އަމިއްލަ މައްސަލައަކީ ތިބާގެ ދުވަހުގެ ތަރުތީބުން ދާއިމީ ޖާގައެއް ދޭންޖެހޭ ކަމެއްވެސް ނޫނެވެ.
ޓިކްޓޮކަކީ މުނިފޫހިފިލުވުމާއި މުއާމަލާތް ކުރުމަށް އޮތް ވަސީލަތެކެވެ. އެއީ ކޯޓެއް ނޫނެވެ. އެއީ ކައުންސެލިން ސެންޓަރެއް ނޫނެވެ. އަދި އެއީ މީހުންގެ މައްޗަށް ހުކުމް އިއްވާ މަޖިލީހެއްވެސް ނޫނެވެ.
މީހުންގެ މެދުގައި ޖެހޭ މައްސަލަތައް ޒިންމާދާރުކަމާއެކު ހައްލުކުރުމަށް ފުރުސަތު ދޭށެވެ. ހަޤީޤީ ކަންބޮޑުވުންތައް ކަމާބެހޭ ދާއިރާތަކަށް ހުށަހަޅައިގެން ކުރިއަށް ގެންދަން ދޫކޮށްލާށެވެ. އަދި އަޅުގަނޑުމެންގެ ނަފްސާނީ ހަމަޖެހުން އަޅުގަނޑުމެން ހޯދަމާ ހިނގާށެވެ.
ސަބަބަކީ، ޓިކްޓޮކް ލައިވްގައި ހިނގާ ކޮންމެ މައްސަލައަކީ ޤައުމީ ފެންވަރުގެ ބޮޑު ޚަބަރެއްގެ ގޮތުގައި އަޅުގަނޑުމެން ބަލަމުންދާނަމަ، ދެން ފެންނަން އޮންނާނީ މުޅި ޤައުމު މިފަދަ “ޑްރާމާ” ތަކުގެ ތެރެއަށް ޣަރަގުވެގެންދާ މަންޒަރެވެ.
އަދި ހަޤީޤަތުގައިވެސް، އެއީ އެއްވެސް މީހަކު ފެންނަން ބޭނުންވާނެ މަންޒަރެއް ނޫނެވެ.
