މުޅި ރާއްޖޭގެ ހުރިހާ ރަށަކަށް ކަހަލަ ގޮތަކަށް މިހާރު ދަނީ ހުދު ކޫޑީގެ ބަލިމަޑުކަން ވަރަށް ބޮޑަށް ފެތުރެމުންނެވެ. މިއީ އާންމުކޮށް ހޫނުގަދަވުމާއި ބަލި ޖެހޭ ފަދަ ގަސްގަހާގެހި ގިނަވުމާއި މި ސޫފިތައް ނައްތާލާނެ ގުދުރަތީ ބާރުތައް މަދުވުމުން ދިމާވާ ކަމެއް ކަމަށް ބެލެވެއެވެ. ނަމަވެސް މީގެ އަސްލު ސަބަބު އެގްރިކަލްޗަރ މިނިސްޓްރީން ޔަގީންކުރަން ޖެހޭނެއެވެ.
މިހާރު މި ފެންނަ ވަރުގަދަ އައުޓްބްރޭކަކީ “ރުގޯސް ސްޕައިރަލިންގ ވައިޓްފްލައި” (RSW) ފަދަ ބޭރުން އައިސްފައިވާ ބާވަތެއްގެ ސަބަބުން ދިމާވާ ކަމަކަށް ވެދާނެއެވެ. މިއީ ހޫނު އަދި ތެތް މާހައުލުތަކުގައި ވަރަށް އަވަހަށް އާލާވާ އެއްޗެކެވެ. މީގެ އިތުރުން މީގެ ކުދި ބާވަތްތައް ވެސް ދަނީ ފެންނަމުންނެވެ.
މި ބަލިމަޑުކަން ފެތުރެން ދިމާވެދާނެ މައިގަނޑު ސަބަބުތައް:
އެކަށީގެންވާ މޫސުން:
ހޫނު މޫސުމަކީ ހުދު ކޫޑިއަށް އާލާވާން އެންމެ ރަނގަޅު މާހައުލެވެ. ހޫނުމިން މަތިވުމުން މި ސޫފިތައް އާލާވާ މިންވަރު އަވަސްވެ އޭގެ އާބާދީ ކުއްލިއަކަށް އިތުރުވެއެވެ.
ގުދުރަތީ ހަތުރުން ނެތުން:
މި ސޫފިތައް ކައިލާނެ އެހެން ސޫފިތައް މަދުވުމުން ބަލިމަޑުކަން ފެތުރެއެވެ. ބާރުގަދަ ބޭސް ޖެހުމުން ފައިދާހުރި ސޫފިތައް މަރުވެ ހުދު ކޫޑިތައް ބޭހަށް ނުގުޑާވަރުވެއެވެ.
ބަލި ޖެހޭ ގަސްތައް ގިނަވުން:
ހާއްސަކޮށް ރުކާއި ދޮންކޭލާއި ފިނިފެންމާ ފަދަ ގަސްތައް ގިނަވުމުން އެއަށް ކާނާ ލިބި ފެތުރެން ފަސޭހަވެއެވެ.
ފެތުރޭ ގޮތްތައް:
ގަސްގަހާގެހި އެއް ރަށުން އަނެއް ރަށަށް އުފުލުމާއި ވައިގެ ޒަރީއާއިން ވެސް މި ސޫފިތައް ވަރަށް އަވަހަށް ފެތުރެއެވެ.
ފިޔަވަޅު އެޅުން ލަސްވުން:
މިއީ އާދައިގެ ކަމެއްގެ ގޮތުގައި ދެކި މުޅި ސަރަހައްދަށް ފެތުރެންދެން އެކަށީގެންވާ ފިޔަވަޅެއް ނޭޅުމަކީ މިއަދު މިކަން ކޮންޓްރޯލް ކުރަން އުނދަގޫވެފައިވާ ސަބަބެކެވެ. ކައުންސިލްތަކުންނާއި މިނިސްޓްރީން މިކަމަށް މާބޮޑު ސަމާލުކަމެއް ދީފައެއް ނުވެއެވެ.
ބަލީގެ އަލާމާތްތަކާއި ލިބޭ ގެއްލުން
މިކަން ބޮޑުވުމުން ގަސްގަހުގެ ފަތުގެ ދަށުގައި ހުދު ކުލައިގެ އޮޅިފައިވާ ކަފަ ކޮޅުތަކެއް ފަދަ އެއްޗެއް ހުރެއެވެ. މިއީ މި ސޫފިތަކުން ބޭރުކުރާ ތެތް އެއްޗެއްގެ ސަބަބުން ކަޅު ކުލައިގެ ފަންގަސްއެއް ޖެހުމަށް މެދުވެރިވާ ކަމެކެވެ. މީގެ ސަބަބުން ގަހަށް އިރުގެ އަލި ލިބުމަށް ހުރަސްއެޅި ގަސް ބަލިކަށިވެ މޭވާ ލިބޭ މިންވަރު މަދުވެއެވެ.
ކޮންޓްރޯލް ކުރުމުގައި ހުރި ގޮންޖެހުންތައް
ހަމައެކަނި ބޭސް ޖަހައިގެން މިއީ ކޮންޓްރޯލް ކުރެވޭނެ ކަމެއް ނޫނެވެ. ކަމާބެހޭ ފަރާތްތަކުން މިކަމުގެ ނުރައްކާ ދެނެނުގަނެ ތިބުމަކީ ދަނޑުވެރިކަމަށް، ޚާއްސަކޮށް ކުރުނބާ/ކާށި ލިބޭ މިންވަރަށް ބޮޑު ގެއްލުމެއް ލިބި ރަށްރަށުގެ އިގްތިސާދަށް ބޮޑު އަސަރެއް ކުރާނެ ކަމެކެވެ.
ކުރެވިދާނެ ކަންތައްތައް:
– މި ސޫފިތައް ކާލާނެ އެހެން ސޫފިތައް (Parasitoids) ދޫކުރުން – މިއީ ހަމައެކަނި ސަރުކާރަށް ކުރެވޭނެ ކަމެއް.
– ރީނދޫ ކުލައިގެ “ސްޓިކީ ޓްރެޕް” ބޭނުންކުރުން.
– ބަލި ޖެހިފައިވާ ގޮފިތަކާއި ފަތްތައް ކޮށާލުން.
– ނީމް އޮއިލް ނުވަތަ ސައިބޯނި ފެން ފަތުގެ ދަށަށް ޖެހުން.
– ލޮނު ފެން ކުޑަކޮށް ސްޕްރޭ ކުރުން.
މީހުން ދިރިއުޅޭ ސަރަހައްދުތަކުގައި ކެމިކަލް ބޭސް ޖަހަންވާނީ އެންމެ ފަހު ކަމެއްގެ ގޮތުގައި ކަމާބެހޭ މާހިރުންގެ އިރުޝާދުގެ ދަށުންނެވެ.
